Təfəkkür

   Təfəkkür, İslamda düşüncə və anlayışın inkişaf etdirilməsi, Allahın möcüzələrini və yaratdığı aləmi anlamaq üçün böyük bir əhəmiyyətə malikdir. Təfəkkür, insanın imanını artıran, Allahın yaradılışını və hikmətini dərk etməsinə kömək edən bir fəaliyyət olaraq qəbul edilir. Təfəkkür edilmədən, bu sadalananlara yetişmək mümkünsüzə yaxındır.

Təfəkkürün İslamda Əhəmiyyəti

   Təfəkkür, insanın ruhunu və qəlbini təmizləyən, düşüncələrini düzgün yönləndirən bir vasitədir. İslamda təfəkkür, Allahın mövcudluğunu və əzəmətini dərk etməyə, Quran ayələrini və həyatın mənasını anlamaya yönəldir. Təfəkkür etmək, sadəcə məntiqi düşüncə deyil, həm də Allahın hikmətini görmək və dünyadakı hər hadisəyə bir dərs kimi yanaşmaq, ən əsası isə gördüklərindən düzgün nəticə çıxarmaq üçün doğru analiz aparmaq üçün olmazsa olmaz bir işdir.

Quran Ayələrində Təfəkkür

            1.         “Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılmasında, gecə və gündüzün dəyişməsində, ağıllı insanlar üçün əlamətlər vardır.” (Ali İmran, 190)

            2.         “Sizin özünüzdə və ya göylərdə olan hər şeydə düşünən bir qəlb və sağlam düşüncə üçün çoxlu dəlillər var.” (Əl-Casiə, 45:13)

            3.         “Hər halda, bu Quranı onlara mübarək bir şəkildə oxuyuruq ki, bəlkə, onlar təfəkkür etsinlər.” (Sad, 38:29)

   Bu ayələr, təfəkkür etməyin nə qədər mühüm olduğunu və Allahın yaradılışında mövcud olan nişanələrinin dərki üçün önəmini bildirir, təfəkkürün insanın öz içində və ətraf aləmdə tapa biləcəyi dəlilləri göstərdiyini vurğulayır. Həmçinin, Müqəddəs Quranın özünün, təfəkkür etmək üçün bir vasitə olduğunu və insanın Allahın kəlamını diqqətlə düşünməsinin vacibliyini göstərir.

Təfəkkürün İslamda rolu

   Təfəkkür, yalnız elmi bilikləri əldə etmək üçün deyil, əksinə həm də insanın həyatını daha mənalı yaşaması üçün elmini genişləndirməsi və daha da təsirli ola bilməsi üçün bir vasitədir. İslamda təfəkkür etmək, insanı hər bir hadisənin mənasını və məqsədini dərk etməyə çağırır.

            1.         İman gücləndirici:

   Təfəkkür, insanın imanını gücləndirir. İnsan Allahın yaratdıqlarını düşünərək Onun mövcudluğunu və əzəmətini daha çox anlaya bilir. Bu, imanın dərinləşməsinə və təbii olaraq da  Allahın razılığını daha da çox qazanmaq üçün əməlləri mükəmməlləşdirməyə yönəldir.

            2.         İbadət və əxlaqın inkişafı:

Təfəkkür, ibadətlərin və əxlaqın inkişafına kömək edir. Allahın buyurduğu şəkildə ibadət etmək və əxlaqı düzgün istiqamətləndirmək üçün insanın düşünməsi və təfəkkür etməsi lazımdır.

            3.         Dünyanın və Axirətin mənasını anlamaq:

   Təfəkkür, insanın bu dünyadakı məqsədini və axirətdəki məqsədini anlamağa kömək edir. İslamda təfəkkür etmək, dünyaya diqqətlə yanaşmaq və axirəti düşünərək doğru yaşamaq tələb olunur. Çünki doğru düşüncə insanı bu dünyanın müvəqqəti olduğuna, verilən bu həyatı boşuna xərcləməyin mənasız olduğuna yönəldir və bir mömin üçün hər verilən yeni günü daha səmərəli, daha çox Allahın razılığını qazanmaq yolunda xərcləmək üçün çalışmağa vadar edir.

Hədislərdə təfəkkür

1. Peyğəmbər (s): “Bir saatlıq təfəkkür bir il ibadətdən üstündür.” (Biharül-Ənvar, c. 71, s. 322)
2.  İmam Əli (ə): “Təfəkkür kimi ibadət yoxdur.” (Ğurar əl-Hikəm, 4471)
3. İmam Əli (ə): “Təfəkkür insanın qəlbini nurlandırar və hikmət qapılarını açar.” (Nəhcül-Bəlağə, hikmətli kəlamlar, 113)
4. İmam Əli (ə): “Ağlın həyatı təfəkkürdədir.” (Ğurar əl-Hikəm, 3170)
5. İmam Əli (ə): “Təfəkkür ruhun qidasıdır, cahillik isə onun ölümüdür.” (Ğurar əl-Hikəm, 5824)
6. İmam Baqir (ə): “Ən üstün ibadət, Allahın qüdrəti və yaratdıqları barəsində düşünməkdir.” (Biharül-Ənvar, c. 68, s. 327)
7. İmam Sadiq (ə): “Təfəkkür bəndəni uzun-uzadı ibadətdən daha çox Allaha yaxınlaşdırar.” (Əl-Kafi, c. 2, s. 55)
8. İmam Sadiq (ə): “Qəlb təfəkkürlə dirçələr.” (Biharül-Ənvar, c. 78, s. 115)
9. İmam Kazim (ə): “Təfəkkürsüz edilən ibadətin heç bir faydası yoxdur.” (Tuhəful-Uqul, s. 409)
10. İmam Rza (ə): “Həqiqi təfəkkür, insanı axirətinə hazırlayan təfəkkürdür.” (Mişkatul-Ənvar, s. 280)
11. İmam Həsən Əskəri (ə): “Təfəkkür insanı səhvlərdən qoruyar.” (Biharül-Ənvar, c. 78, s. 377)
12. İmam Məhdi (əc.f.ş.): “Bizim sözlərimiz üzərində düşünən və onları dərk edən insan, həqiqətə çatmışdır.” (İhticac, c. 2, s. 284)
13. İmam Əli (ə): “Öz nəfsin və əməllərin barəsində düşün, çünki ağıllı insan əvvəlcə özünü islah edər.” (Ğurar əl-Hikəm, 2567)
14. İmam Səccad (ə): “Günahlar içində boğulmuş insan, əgər bir anlıq düşünərsə, qurtuluş yolunu tapar.” (Səfinətül-Bihar, c. 2, s. 717)
15. İmam Sadiq (ə): “Allahın əzəməti və nemətləri haqqında düşünən insan, Ona şükür etməyə daha çox meyilli olar.” (Biharül-Ənvar, c. 3, s. 155)
16.  İmam Cəfər Sadiq (ə) buyurur: “Üç şey var ki, hər bir insan üçün vacibdir: Ədalətli olmaq, ailəsinə yaxşılıq etmək və Allahı hər halda yad etmək.” (Əl-Kafi, c. 2, s. 144)
17. İmam Əli (ə) buyurur: “Təfəkkür, insanı hikmətə, bəsirətə və doğru yola aparar. Kim Allahın yaratdıqlarını təfəkkürlə müşahidə edərsə, o, hikmətlə dolur.” (Nəhcül-Bəlağə)
18. İmam Sadiq (ə) buyurur: “Təfəkkür, insanın qəlbini və düşüncəsini təmizləyər, əməllərini düzgün istiqamətləndirər.” (Usuli-Kafi)
19.  İmam Hüseyn (ə) buyurur: “İnsanların ən yaxşısı, Allahın yaratdıqlarını təfəkkür edən və ona görə hərəkət edənlərdir.” (Bihar ul-Anvar)

   Müqəddəs Quran ayələri və Məsumlardan(ə)  gələn rəvayətlərdən belə nəticəyə gəlmək olur ki, təfəkkür, İslamda çox vacib bir əməldir. İnsan yalnız ibadət etməklə deyil, həm də düşünərək Allahın hikmətini və aləmin yaradılışını dərk etməlidir. Əlimizə gələn hədis və rəvayətlərdə dəfələrlə təfəkkürün önəmi vurğulanır və əksinin, yəni təfəkkürsüz əməl və ibadətin faydasız olduğundan bəhs edilir. Təfəkkür insanın mənəvi və əqli inkişafının əsas şərtlərindəndir. İnsan ağlını işlədərək doğru ilə yanlışı ayırd edə, özünü islah edə və kamilliyə doğru irəliləyə bilər. Təfəkkür, insanın dünyagörüşünü genişləndirir, onu hikmətli və uzaqgörən edir. Allahın yaratdıqları üzərində düşünən insan, Onun əzəmətini dərk edərək imanını gücləndirər. Təfəkkür sahibi olan insan qərarlarında daha möhkəm, əxlaqında daha gözəl və həyat yolunda daha uğurlu olar. Əksinə, təfəkkürsüzlük insanı cahilliyə, azğınlığa və süstlüyə aparar. Düşünmədən yaşayan insan başqalarının təsiri altında olar və yanlış yollara yönələr. Təfəkkürsüzlük insanın imanını zəiflədər, onu nəfsinin və şeytanın tələsinə salar. Belə insan həm özünə, həm də cəmiyyətinə zərər verər. Buna görə də, təfəkkür insanın həyatını nurlandıran, onu inkişaf etdirən və xilas edən ən mühüm vasitələrdən biridir. Bu iş həm insanın imanını artırır, əxlaqını yaxşılaşdırır və həm də həyatını daha mənalı edir.

Məqalə “Şəriət güzgüsü” kitabındandır