Qəzəb
Qəzəb, insanın hissləri arasında ən güclü və ən çətin idarə edilənlərdən biridir. Qəzəb, insanın içindəki gərginlik və narahatlığın bir nəticəsi olaraq ortaya çıxan bir hissdir. İslamda qəzəb, yalnız özünü idarə etməyin çətin olduğu bir duyğu olaraq deyil, həm də ciddi şəkildə tənqid edilən bir əxlaqdır. Qəzəb insanı səhv hərəkətlərə və qəbahətlərə yönəldə bilər, buna görə də bu hissin düzgün idarə edilməsi və nəzarət altında saxlanılması vacibdir.
İmam Sadiq (ə) buyurur: “Qəzəb bütün şərlərin açarıdır. İblis mələklərlə bir yerdə idi. Mələklər onun özlərindən biri olduğunu düşünürdülər. Allah-taala İblisin onlardan olmadığını yaxşı bilirdi. Elə ki Adəmə (s) səcdə etməyə əmr olundu, təkəbbürlük etdi və qəzəbləndi. Allah-taala onun canında olan təkəbbürlük və qəzəbi ortaya çıxartdı”.
Qurani-Kərimdə qəzəb
Quranda qəzəbin yanlış idarə edilməsinin və bu duyğunun pis nəticələrə gətirib çıxarmasının önlənməsi vacib olduğuna dair bir neçə ayə vardır.
1. “Onlar ki, qəzəbləndikdə, özlərini saxlayarlar.”
(Ali İmran, 134)
Bu ayə, möminlərin qəzəb anlarında belə özlərini saxlamağa çalışmalı olduqlarını vurğulayır. Qəzəb hissini idarə etmək, insana iman gətirən bir xüsusiyyət olaraq təqdim edilir.
2. “Qəzəbini boğub, insanların haqqını bağışlayanlar…”
(Şura, 437)
İslamda qəzəbini boğmaq və insanlara qarşı mərhəmət göstərmək, yüksək əxlaqın göstəricisidir. Bu ayə, qəzəb anlarında belə insanın özünü idarə etməsinin, bağışlaya bilməsinin nə qədər mühüm olduğunu bildirir.
Qəzəb – İnsan ruhunu məhv edən xəstəlik
İslam dini insanın davranışını saflaşdırmağa, onu nəfsin pis xüsusiyyətlərindən qorumağa və gözəl əxlaqla bəzəməyə çağırır. Bu xüsusiyyətlərdən biri də qəzəbi idarə edə bilməkdir. Qəzəb – insanın nəfsinə hakim ola bilmədiyi zaman ortaya çıxan mənfi bir haldır. Qəzəbini idarə edə bilməyən insan özünə və başqalarına böyük zərər verə bilər. Qəzəbin nəzarətsiz olması ailə münasibətlərini korlayır, dostluqları məhv edir, cəmiyyətə fəsad yayır və insanı şeytanın oyuncağına çevirir. Bu səbəbdən, Əhli Beytdən(ə) gələn hədis və rəvayətlərdə, qəzəbə qarşı dözümlü olmağı, səbir etməyi və özünü düzgün formada idarə etməyi tövsiyə etmişlər.
1. Qəzəb imanı məhv edir
İmam Sadiq (ə) buyurur: “Qəzəb imanı məhv edən atəş kimidir.” (Əl-Kafi, c.2, s.303)
Bu hədis qəzəbin nə qədər təhlükəli olduğunu göstərir. İnsan qəzəbli olarkən ağlını itirir və imanını zəiflədə biləcək sözlər və ya əməllər törədir. Nəticədə bu qəzəb bəzən insanı geri dönüşü olmayan sözlər işlətməyə və ya hərəkətlər etməyə vadar edir.
2. Qəzəb ağlı yönəldər
İmam Əli (ə) buyurur: “Qəzəb insanın ağlını zəiflədər və gözlərini həqiqətə qarşı bağlayar.” (Ğurar əl-Hikəm, 8897)
Qəzəbli insan məntiqli düşünə bilmir, yanlış qərarlar verir və bir çox hallarda sonradan peşman olacağı işlər görür.
3. Qəzəb şeytanın silahıdır
İmam Sadiq (ə) buyurur: “Qəzəb şeytanın insan qəlbində alovlandırdığı bir oddur.” (Biharül-Ənvar, c.73, s.265)
Bu hədis göstərir ki, insan qəzəbə qapılarkən, əslində şeytanın təsiri altına düşmüş olur. Şeytan insanın qəzəb halından istifadə edərək onu günah sözlər işlətməyə və ya hərəkətlər etməyə sürükləyir.
4. Qəzəbin ictimai təsiri
İmam Əli (ə) buyurur: “Qəzəb dostları düşmənə, həqiqəti isə yalançıya çevirər.” (Ğurar əl-Hikəm, 8899)
Qəzəbli insan çox zaman doğru olanı görmür, ən yaxın adamlarına belə düşmən olur və həqiqətləri təhrif edir. Bu da cəmiyyətdə nifaq və parçalanmalara səbəb olur və həmin insanın ictimai nüfuzuna mənfi təsir göstərir.
5. Qəzəbə nəzarət
İmam Sadiq (ə) buyurur: “Qəzəbinə hakim olan kəs güclü insandır.” (Əl-Kafi, c.2, s.302)
Bəziləri gücün fiziki gücdə olduğunu düşünür, lakin həqiqi güc insanın öz nəfsinə hakim olmasıdır.
6. Qəzəb peşmançılıq gətirər
İmam Əli (ə) buyurur: “Qəzəblə başlayan hər bir iş peşmançılıqla bitər.” (Ğurar əl-Hikəm, 8901)
Qəzəbli halda verilən qərarlar, söylənən sözlər və atılan addımlar çox vaxt insanın sonradan peşman olmasına səbəb olur.
7. Qəzəbi söndürmək
İmam Baqir (ə) buyurur: “Qəzəbləndiyiniz zaman yerə oturun, çünki bu, şeytanın təsirini azaldar.” (Əl-Kafi, c.2, s.303)
Bu hədis qəzəb anında nə etmək lazım olduğunu göstərir. Oturmaq insanın sakitləşməsinə və bununla da şeytanın təsiriniuzaqlaşdıraraq qəzəbinin azalmasına kömək edir.
Peyğəmbər (s) buyurur: “Qəzəbləndiyiniz zaman dəstəmaz alın, çünki qəzəb şeytandandır və şeytan oddan yaradılmışdır. Su isə odu söndürər.” (Vəsailuş-Şiə, c.15, s.175)
Qəzəbə hakim olmağın ən yaxşı yollarından biri də dəstəmaz almaqdır. Həmin anda dəstəmaz almaq insanı sakitləşdirir.
8. Qəzəb Axirətdə ağır nəticələnər
İmam Əli (ə) buyurur: “Kim qəzəbini azad buraxsa, axirətdə Allahın qəzəbinə düçar olar.” (Nəhcül-Bəlağə, hikmət 216)
Bu hədis bir anlıq qəzəbini idarə etməyən insanların axirətdə Allahın qəzəbinə düçar olaraq böyük peşmançılıq çəkəcəyini göstərir.
9. Qəzəbi boğmaq
İmam Sadiq (ə) buyurur: “Allah, qəzəbini boğan və insanlara qarşı mərhəmətli olan şəxsi sevir.” (Biharül-Ənvar, c.73, s.266)
Allah insanları bağışlayan və qəzəblərinə hakim olan insanları sevir. Bu insanlar həm dünya, həm də axirətdə uca məqama sahib olurlar. Xüsusən də qəzəbli vaxt mərhəmət etmək insanın yüksək əxlaqi dəyərdə olduğunun göstəricisidir.
10. Qəzəb halında ədalət
İmam Əli (ə) buyurur: “Ən gözəl əxlaq qəzəb halında ədalətli olmaqdır.” (Ğurar əl-Hikəm, 8895)
Bu hədis göstərir ki, insan ən çox qəzəbləndiyi anda ədalətli olmalıdır. Qəzəbin təsiri altında ədalətsiz qərar vermək insanın mənəviyyatına ciddi zərbə vurur. İnsan hər nə səbəbdən qəzəblənsə də gərək ədalətindən qurban verməsin. Bu insanı zalım edər.
Nəticə olaraq, qəzəb – insanın həm dünyasını, həm də axirətini məhv edən mənfi bir xüsusiyyətdir. Qəzəbli insan doğru düşünə bilmir, səhv qərarlar verir və nəticədə həm özü, həm də ətrafı üçün zərərli olur. Qəzəb, insanın həyatında düzgün idarə olunması vacib olan bir hissdir. Quranda və hədislərdə qəzəbə qarşı mübarizə aparmaq və onu idarə etmək üçün bir çox dərslər mövcuddur. Qəzəbi yatırtmaq üçün dua etmək, dəstəmaz almaq, oturmaq və susmaq kimi üsullar tövsiyə edilir. İnsan özünü qəzəbdən qoruyaraq, Allahın razılığını qazana bilər. Həqiqi güclü insan qəzəbini idarə edə bilən insandır.
“Şəriət güzgüsü” kitabından
