Haqqun-nas

   Haqqun-Nas – insanın digər insanların haqlarına hörmət etməsi və onlara qarşı ədalətli davranması prinsipidir. İslam fiqhində insan haqqı Allah haqqından ayrılır və daha ciddi məsələ kimi qəbul edilir. Çünki Allah bağışlayan və mərhəmətlidir, lakin insan haqqına girildikdə, həmin insan haqqını halal etməsə, günahın bağışlanması çətinləşir.

   Qurani-Kərimdə insan haqqı

Allah-Təala Quranda insan haqlarına riayət etməyi və başqalarının hüquqlarını tapdalamamağı əmr edir:

          1.       “Ey iman gətirənlər! Bir-birinizin mallarını haqsız yerə yeməyin. Lakin qarşılıqlı razılıq əsasında (halal) ticarət edin…”.[1]

          2.       “Zülm etməyin ki, sizə də zülm olunmasın”.[2]

          3.       “Kim zərrə qədər xeyir edərsə, onun mükafatını görəcəkdir. Kim zərrə qədər şər edərsə, onun cəzasını görəcəkdir”.[3]

  Əhli-Beytdən (ə) insan haqqı barədə hədislər

1. İmam Əli (ə) buyurur: “Haqqı tanıyın və ona tabe olun. Çünki haqq sizə qardaşlıq və ədalət gətirər”.[4]
2.  İmam Əli (ə) buyurur: “Ədalətin əksinə çıxmaq zülmün başlanğıcıdır”.[5]
3. İmam Əli (ə) buyurur: “Özünüz üçün istədiyinizi başqaları üçün də istəyin və özünüzə rəva bilmədiyinizi başqalarına da rəva görməyin”.[6]
4. İmam Sadiq (ə) buyurur: “İnsan haqlarını taptalayanın duası qəbul olunmaz”.[7]
5. İmam Sadiq (ə) buyurur: “Haqqun-nası pozan kəsin tövbəsi yalnız haqqını tapdaladığı şəxs onu bağışlayarsa, qəbul olunar”.[8]

   İnsan haqqına girməyin formaları

İslamda insan haqqı geniş anlayışdır və bir çox sahəni əhatə edir:

1. Maddi haqların pozulması

          •         Borcu qaytarmamaq

          •         Haram qazanc əldə etmək

          •         Mal-dövlətə ziyan vurmaq

          •         Rüşvət almaq və vermək

2. Qeybət və böhtan

          •         Bir insanın şərəf və ləyaqətinə toxunmaq

          •         Başqalarının haqqında yalan məlumat yaymaq

          •         İnsanları haqsız yerə rüsvay etmək

3. Zülm və haqsızlıq

          •         İnsanları incitmək və hüquqlarını tapdamaq

          •         Zəiflərin haqqını yemək

          •         Yetim malını qəsb etmək

4. Əmək və haqq pozuntusu

          •         İşçilərin haqqını verməmək

          •         Ədalətsiz maaş və şərtlərlə insanları istismar etmək

          •         Rəhbər mövqedə olub haqsız qərarlar vermək

5. Ailə və cəmiyyət haqqları

          •         Valideynlərin haqlarını yerinə yetirməmək

          •         Övladları lazımi tərbiyə etməmək

          •         Qohumlarla əlaqəni kəsmək

          •         Ər və arvad hüquqlarını pozmaq

Günahların və savabların dəyişdirilməsi

   Peyğəmbər (s) buyurur: “Kim birinə haqsızlıq edibsə, axirət günü onun savabları zülm etdiyi insana veriləcək, əgər savabı yoxdursa, həmin şəxsin günahları ona yüklənəcək”. 

   Demək ki, Allahın Müqəddəs Quranında vəd etdiyi kimi, heç bir zərrə iş əvəzsiz qalmayacaq. Həm müsbət həm də mənfi anlamda. Hətta haqq hesab günündə haqqını ödəməyə savab əməlin qalmasa belə, haqqına girdiyin şəxsin günahını götürməklə cəzalanmış olursan. Sorğu sualsız Cənnətə gedəcək məqam sahibləri üçün belə bu haqq mövzusu keçərlidir. Son haqq ödənməyincə hesabı bitməz.

İnsan haqqını ödəmək üçün aşağıdakı addımlar atılmalıdır:

          1.       Haqqına girdiyin şəxsdən üzr istəmək və halallıq almaq.

          2.       Əgər maddi haqqdırsa, geri qaytarmaq.

          3.       Əgər qeybət edilibsə, həmin insanın haqqında yaxşı şeylər danışmaq.

          4.       Tövbə etmək və Allahdan bağışlanma diləmək.

          5.       Haqqı tapdalanan şəxs dünyasını dəyişibsə, onun adına sədəqə vermək.

   İslamda insan haqlarına riayət etməyi tələb edilir və bu haqları tapdalayanların axirətdə ağır cəzaya düçar olacağı bildirilir. Haqq sahiblərinin razılığı olmadan insan haqlarına girənlər bağışlanmır. Ona görə də, müsəlmanlar öz əməllərinə diqqət etməli, haqsızlıq etdikləri insanlardan üzr istəyib, halal etmələrini istəməlidirlər.

   Əhli-Beyt (ə) insan haqları və insanlara qarşı ədalət mövzusunda çox dəyərli və düşündürücü hədislər var. Onlar daim haqqın qorunmasını, ədalətin təmini və insanlara qarşı olan münasibətin düzgünlüyünü vurğulamışlar. Aşağıda Əhli-Beytdən (ə)  insan haqqı barədə nəql edilən bəzi hədisləri təqdim edirik:

1.İmam Əli (ə):  “İnsanların haqlarına hörmət etmək, Allahın əmri və sizin borcunuzdur. Haqqını pozduğunuz zaman, ən böyük günaha yol vermiş olarsınız”.[9]

2. İmam Hüseyn (ə): “Əgər insanlar haqqı tanısalar, haqqı təmin edərlər və bir-birinin haqlarına riayət edərlər”.[10]

3. İmam Əli (ə): “Hər kəsin haqqını tapdalayan, öz haqqını itirər.”.[11]

4. İmam Huseyn (ə): “Həqiqi qəhrəmanlıq, insanın öz əxlaqını qoruyub, başqasının haqqına girməməsidir”.[12]

5. İmam Sadiq (ə) buyurur: “İnsan haqlarına girən şəxs yalnız üç halda bağışlanar: Haqq sahibindən halallıq alarsa, haqqı sahibinə qaytararsa və ya Allahın məhkəməsinə buraxarsa”.[13]

“Şəriət güzgüsü” kitabından

---

[1] Nisa surəsi, 29

[2] Bəqərə surəsi, 279

[3] Zəlzələ surəsi, 7-8

[4] Nəhcül-Bəlağə, xütbə 216

[5] Nəhcül-Bəlağə, hikmət 469

[6] Ğurarul-Hikəm, 3684

[7] Vəsailuş-Şiə, c. 15, s. 280

[8] Biharul-Ənvar, c. 75, s. 36

[9] Nəhcül-Bəlağə, xütbə 217

[10] Bihar əl-Ənvar, c. 44, s. 230

[11] Nəhcül-Bəlağə, hikmət 347

[12] Bihar əl-Ənvar, c. 44, s. 198

[13] Biharul-Ənvar, c. 75, s. 324